بٹوارا ਬਟਵਾਰਾ

ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਈ ਥੱਲੇ ਰੋਲ਼ ਕਰੋ

بٹوارا

ਬਟਵਾਰਾ

گلزار

ਗੁਲਜ਼ਾਰ

زندگی کدی کدی زخمی چیتے وانگ چھلانگا ںلگاؤندی ، تھاں تھاں اپنے خونی پنجیاں دے نشان چھڈدی جاندی ہے ۔ ایہناں نشاناں نوں اک لکیر جوڑکے ویکھیئے تاں عجیب لکھت بن جاندی ہے ۔


ایہہ ۱۹۸۴/۸۵ دی گلّ ہے ، جدوں کوئی صاحبَ مینوں امرتسر توں اکثر خط لکھیا کردے سن کہ میں اوہناں دا ‘ ونڈ ‘ وچ گواچیا ہویا بھرا ہاں ۔ اوہناں دا ناں اقبال سنگھ سی اتے اوہ شاید خالصہ کالج وچ پروفیسر سن ۔ دو چار خط آؤن توں بعد میں اوہناں نوں خط وی لکھیا کہ ونڈ دے دوران میں دلی وچ ساں اتے اپنے ماں – باپ دے نال ہی ساں اتے میرا کوئی بھین جاں  بھرا اوہناں فساداں وچ گمّ نہیں سی ہویا ۔ پر اقبال سنگھ اسدے باو جود ضدّ اتے اڑے رہے کہ میں اوہناں دا گواچا ہویا بھرا ہاں اتے شاید اپنے بچپن دیاں گھٹناواں توں جاں تاں انجان جاں پھر اوہناں نوں بھلّ چکا ہاں ۔ اوہناں نوں جاپدا سی کہ میں بہت چھوٹا ساں جد قافلے دے نال سفر کردے ہویا گواچ گیا ۔ ہو سکدا ہے کہ جہڑے لوکیں مینوں بچا کے لے آئے اوہناں نے مینوں دسیا نہیں جاں پھر میں اوہناں دی مہربانی ہیٹھاں اینا دبیا ہویا ہاں کہ ہن کوئی ہور گلّ منن واسطے تیار ہی نہیں ۔ میں اوہناں نوں ایہہ وی دسیا کہ 1947 وچ میں اینا چھوٹا وی نہیں ساں ۔ تقریباً گیارا ورھے دی عمر سی میری ۔ پر اقبال سنگھ منن واسطے تیار نہیں سن ۔ میں جواب دینا بند کر دتا ۔ کجھ عرصے بعد خط آؤنے وی بند ہو گئے ۔

تقریباً اک ورھا بیتیا ہوئےگا کہ بمبئی دی اک فلم – نردیشک ہن ، سعی پرانجپے ، اوہناں دا سنیہا ملیا ، کوئی ہربھجن سنگھ صاحب ہن دلی وچ ، مینوں بمبئی آکے ملنا چاہندے ہن ۔ ملاقات دا کارن سعی نے نہ دسیا پر کجھ بھید پورن جہے سوال پچھے جنھا دی مینوں آس نہیں سی ۔ پچھن لگی –

“ونڈ دے دناں وچ توں کتھے سیں ؟”

“دلی وچ ” میں دسیا

” کیوں “

” ایویں ای ؟ “

سعی بہت سوہنا اردو بولدی ہے ، پر اگوں اسنے انگریزی وچ پچھیا –

” تے ماں – باپ تیرے ؟ “

” دلی وچ سن میں اوہناں دے نال ہی ساں ۔ کیوں ؟ “

کجھ چر گلّ کردی رہی ، پر مینوں لگّ رہا سی جویں انگریزی دا پڑدا پا رہی ہے گلّ اتے ، کیونکہ میرے نال ہمیشہ اردو وچ ہی گلّ کردی  ہے ۔ آخر اوہ پھٹ پئی ۔

” دیکھو گلزار ، انج ہیں کہ مینوں تینوں دسنا تاں نہیں سی چاہیدا پر دلی وچ کوئی صاحب ہن جہڑے کہندے ہن کہ توں ونڈ ویلے گواچیا ہویا، اوہناں دا پتر ہیں ۔ “

ایہہ اک نویں کہانی سی ۔

تقریباً اک مہینے بعد ، بمبئی دے مشہور اداکار امول پالیکر دا فون آیا ۔ کہن لگے —

” مسز دنڈوتے تیرے نال گلّ کرنی چاہندی ہے دلی وچ ہے ۔ “

” مسز دنڈوتے کون ؟ ” میں پچھیا ۔

” ایکس فائنانس منسٹر آف جنتا گورنمینٹ ، مسٹر مدھو دنڈوتے  دی پتنی ۔ “

” پر کیوں ؟ “

” پتہ نہیں ۔ پر اوہ کس ویلے اتے کتھے تینوں فون کرے ؟ “

میرا کوئی سروکار نہیں سی مسٹر جاں مسز مدھو دنڈوتے  نال ۔ کدی ملیا وی نہیں ساں ۔ مینوں حیرانی ہوئی ۔ امول پالیکر نوں میں دفتر اتے گھر ہون دا ویلا دسّ دتا ۔

کہانی ول ولیویں کھا رہی سی ۔ مینوں نہیں سی پتہ ایہہ وی اسے سعی والی کتھا دی اگلی کڑی ہے پر امول کیونکہ اداکار ہے اتے ہے وی چنگا اداکار ، بڑی چنگی اداکاری کر گیا اتے مینوں کارن نہ دسیا ۔ انجھ مینوں وشواس ہے کہ اوہ اس ویلے وی کارن ضرور جاندا ہوئےگا ۔

کجھ دنا پچھوں پروملا دنڈوتے دا فون آیا ۔ اوہناں نے دسیا کہ دلی توں اک سردار ہربھجن سنگھ جی بمبئی آ کے مینوں ملنا چاہندے ہن کیونکہ اوہناں نوں جاپدا ہے کہ میں ونڈ ویلے گواچیا ہویا ، اوہناں دا بیٹاں ہاں ۔  اوہ نومبر دا مہینہ سی ، انا یاد ہے ۔ میں اوہناں نوں کیہا ، ” میں جنوری وچ دلی آ رہا ہاں ، انٹرنیشنل فلم اتسوَ وچ ۔ دس جنوری نوں میں دلی ہووانگا ، ادوں مل لوانگا ۔ اوہناں نوں اتھے نہ بھیجنا ۔ ” میں ایہہ وی پچھیا کہ سردار ہربھجن سنگھ ہیگے کون نے ۔ اوہناں نے دسیا جنتا راج دے دوران اوہ پنجاب دے سول سپلائی منسٹر سن ۔

جنوری  وچ دلی گیا ۔ اشوکا ہوٹل وچ ٹھہریا ساں ۔ ہربھجن سنگھ ہراں ولوں فون آیا کہ اوہ کدوں مل سکدے ہن ۔ تد تک مینوں اینا کو اندازہ ہو چکا سی کہ اوہ کوئی معتبر بزرگ سن ۔ گلّ کرن والا اوہناں دا پتر سی ۔ عزت دے طور اتے میں کیہا —

تسیں اوہناں نوں نہ تکلیف دینی ۔ کل دوپہر ویلے تسیں تشریف لے آؤنا ۔ میں تہاڈے نال جا کے ، اوہناں دے دولت خانے اتے اوہناں نوں مل لوانگا ۔”

اگلے دن دوپہر نوں جہڑے صاحبَ مینوں لین آئے اوہ اوہناں دے وڈے بیٹے سن ۔ اوہناں دا نام اقبال سنگھ سی ۔

پنجابیاں دی عمر  وڈی ہو جاندی ہے پر اوہ بڈھے نہیں ہندے ۔ میں گیا تاں اٹھکے بڑے پیار نال ملے ۔ میں پتراں وانگ ہی “پیریں پینا ” کیتا ۔ اوہناں نے ماں نال ملایا ۔

” ایہہ تیری ماں ہے پتر !”

ماں نوں وی ” پیریں پینا ” کیتا ۔ اوہناں دے بیٹے اوہناں نوں دارجی کہہ کے بلا رہے سن ۔ بیٹے ، نوہاں ، بچے ، چنگا خاصہ اک پریوار سی ۔ کافی وڈا گھر ۔ ایہہ کھلھاپن وی پنجابیاں دے رہن- سہن وچ ہی نہیں ، اوہناں دے سبھاء  وچ وی شامل ہے ۔

دعا – سلام اتے ہالچال پچھن توں بعد کجھ کھان نوں وی آ گیا ، پین نوں وی آ گیا اتے دارجی نے دسیا کی مینوں کتھے گوایا سی ۔

” بڑے سخت دنگے ہوئے جی ، ہر پاسے اگّ ہی اگّ سی اتے اگّ وچ جھلسیاں ہوئیاں خبراں ، پر اسیں وی ٹکے ہی رہے ۔ زمیندار مسلمان سی اتے ساڈے پتا جی دا دوست سی اتے ساڈے اتے بڑا مہربان سی ۔ سارے قصبے نوں پتہ سی کی اسدے ہندیاں کوئی کویلے ساڈا کنڈا وی کھڑکا نہیں سی سکدا ۔ اسدا پتر سکولے ، میرے نال پڑھیا سی ۔ شاید عیاض نام لیا سی ۔ پر جدوں پچھوں آؤن والے قافلے ساڈے قصبے وچوں لنگھدے سن تاں دل دہل اٹھدا سی ۔ اندر ہی اندر اسیں وی کمب جاندے ساں ۔ زمیندار روز سویرے شام آ کے مل جاندا سی ۔ حوصلہ دے کے جاندا سی ۔ میری گھروالی نوں دھی بنایا ہویا سی اس نے ۔

اک دن دہائیاں دیندا ہویا اک ایہو جیہا قافلہ لنگھیا کی اوہ ساری رات کوٹھے اتے ہی بیتی ساڈی ۔ پر اسیں ہی نہیں سارا قصبہ جاگ رہا سی ۔ لگدا سی اہیؤ آخری رات ہے ، سویرے پرلو آؤن والی ہے ۔ ساڈے وی پیر اکھڑ گئے ۔ پتہ نہیں کیوں لگیا کہ بسّ ایہو آخری قافلہ ہے ، ہن نکل چلیئے ، پچھوں کجھ نہیں رہنا ۔ اپنے اپکاری ، اپنے زمیندار نال دغا کرکے نکل آئے ۔

اوہ روز کیہا کردا سی —

” میری حویلی ‘ چ آ جاؤ، میرے نال رہو ۔ کجھ دناں لئی گھر نوں جندرا مار دیو ۔ کوئی ہتھ نہیں لائیگا ۔” پر اسیں جھوٹھ موٹھ دا ہوصلہ وکھاؤندے رہے ۔ ادروں ڈردے ساں ۔ سچ دساں کاکا سمپورن ، ایمان ہل گئے سن ، جڑھاں کمبن لگّ گئیاں سن ۔ سارے قافلے اسے رستے توں لنگھدے سن ۔ سنن’ چ آیا سی کہ میانوالی توں ہو کے جموں دے اندر وڑھ جاؤ تاں پھر اگے ہیٹھاں ولّ جان لئی فوجی مدد مل جائیگی ۔

گھر اویں دے اویں کھلے چھڈّ آئے ۔ اصل گلّ ایہہ اے کہ دل ‘ چوں ‘ واج آ گئی سی کہ ہن وطن دی مٹی چھڈن دا ویلا آ گیا ہے ۔ ہن کوچ کر جاؤ ۔ دو وڈے منڈے اک چھوٹی اٹھاں – نوں سالاں  دی کڑی اتے ساریاں توں چھوٹا توں ۔ دو دنا دا سفر سی میانوالی تکّ ، پیدل ۔ جس پنڈ وچوں لنگھدے اتھوں کھان واسطے کجھ نہ کجھ مل جاندا سی ۔ دنگے ہر تھاں ہوئے سن ، ہو وی رہے سن پر دنگا کرن والیاں دے لشکر ہمیشاں باہروں ہی آؤندے سن ۔ میانوالی  تکّ پہنچدیاں قافلہ بہت وڈا ہو گیا ۔ کئی پاسیوں لوکیں آ آ کے جڑدے جاندے سن ۔ ڈھارس ملدی سی اپنے ورگے دوسرے بدحال لوکاں نوں ویکھ کے ۔ میانوالی اسیں رات نوں پنہچے ۔ اس دوران کئی واری بچیاں دے ہتھ چھٹے ۔ ہر واری بدحواس ہو کے ‘ واجاں مارن لگّ جاندے ۔ ہور وی کئی ساڈے ورگے سن ۔ اک کہرام جیہا مچیا رہندا ۔

پتہ نہیں کویں ایہہ خبر پھیل گئی کہ اس رات میانوالی اتے حملہ ہون والا ہے ۔ مسلماناں دا لشکر آ رہا ہے ۔ ڈر اتے سہم نال نال اینی سنّ پیندی پہلوں کدی نہیں سی ویکھی ۔ راتوں رات سارے نکل ترے ۔”

دارجی کجھ چر واسطے چپّ ہو گئے ۔ اوہناں دیاں اکھاں سلھیاں ہو رہیاں سن ۔ پر ماں چپچپیتیاں ٹکٹکی لائی مینوں ویکھی جا رہی سی ۔ کوئی جزبہ نہیں سی اس دے چہرے اتے ۔ دار جی بڑے سہجے جہے بولے —

” بسّ اسے رات اس کوچ وچ دوویں چھوٹے بچے ساتھوں وچھڑ گئے ۔ پتہ ای لگا کویں ؟ پتہ ہوویں تاں …”

اوہ واک ادھورا چھڈّ کے چپّ ہو گئے ۔ بیٹے اتے نوہاں وچوں کوئی اٹھیا اتے کوئی تھاں بدل کے بیٹھ گیا ۔ دارجی نے اگوں دسیا —

” جموں پہنچکے بہت عرصہ انتظار کیتا ۔ اک اک کیمپ وچ جا کے لبھدے ساں اتے آؤن والے قافلیاں نوں ویکھدے ساں ۔ بے شمار لوکیں سن ۔ کئی قافلے پنجاب ولّ چلے گئے ۔ کجھ ہیٹھاں اتر گئے ، جتھے کتے کسے دا کوئی رشتے دار سی اتھے چلے گئے ۔ اسیں جدوں بچیاں ولوں نراش ہو گئے تاں پنجاب آ گئے ۔ اتھوں دے کونپ وی کھوجدے رہے ۔ بچے گمّ ہو چکے سن ، امید ٹٹّ چکی سی — پھر وی اک تلاش سی جہڑی بچی رہِ گئی سی ۔

کوئی ویہہ پنجھی سالاں بعد اک جتھا گرودوارہ پنجہ صاحب دی یاترا کرن واسطے جا رہا سی ۔ بسّ جی کر آیا جان واسطے ۔ اپنا گھر ویکھن نوں وی کئی واری چتّ کیتا سی پر ایہہ بھلی مانس اس سوچ نال ہی ٹٹکے نڈھال ہو جاندی سی ۔ نالے پھر ضمیر اتے ایہہ وی بوجھ سی کہ اسیں اپنے قصبے دے زمیندار دا اعتبار نہیں کیتا ۔ ایہہ سوچ کے اک شرمندگی دا احساس ہندا سی ۔

تاں وی اسیں جان دا فیصلہ کر لیا ۔ جان توں پہلوں میں اک خط زمیندار صاحبَ اتے اوہناں دے بیٹے  عیاض دے نام لکھیا اتے اپنے کتے دی معافی منگی ۔ اپنی ہجرت دے حالات وی بیان کتے ، اتے دوویں گمشدا بچیاں دا ذکر وی کیتا ، ستیا تے سمپورن دا ۔ سوچدے ساں کہ عیاض تاں نہ پہچان سکے پر زمیندار افضل سانوں نہیں بھلّ سکدا ۔ خط میں پوسٹ نہیں کیتا ، سوچیا اتھے جا کے ہی کراں گا ۔ ویہہ پنجھی دناں دا دورہ ہے ، جیکر ملنا چاہیگا تاں چاچا افضل ضرور جواب دیویگا ۔ بلایا تاں جاوانگے ، نہیں تاں قبراں پٹن دا ہن کہ فائدہ ۔ کی ملنا ہے ؟

اک ڈھونگھا ساہ کھچکے ہربھجن سنگھ جی بولے—

” اوہ خط میری جیب وچ ہی پیا رہا پنھی جی – من منیا ای نہ ۔ واپسی اتے  کراچی توں ہو کے آیا اتے  جس دن پرت رہیا  ساں اس دن پتہ نہیں کی سجھیا ، اوہ خط میں ڈاک وچ سٹّ دتا نہ چاہندیاں ہوئیاں وی اک اڈیک رہی، پر جدوں کجھ مہینے بیت گئے تاں اوہ وی مکّ گئی — اٹھ سالاں بعد مینوں جواب ملیا ۔

” افضل چاچے دا ؟” میں چونک کے پچھیا ۔ اوہ چپّ رہے ۔ میں پھر پچھیا، عیاض دا !” سر نوں تھوڑھا جیہا ہلا کے بولے ، ” ہاں جواب تاں اسے خط دا سی ۔ خط توں پتہ لگا  کے  ونڈ توں کجھ سال بعد ہی افضل چاچے دا انتقال ہو گیا سی ۔

ساری زمینداری عیاض ہی سمبھالیا کردا سی ۔ کجھ دن پہلاں ہی عیاض دا انتقال ہو گیا سی ۔ اسدے کاغذ پتر ویکھدیاں اک قمیض دی جیب وچوں اوہ خط نکلیا ۔ ماتمپرسی واسطے آئے لوکاں وچوں کسے نے اوہ خط پڑھکے سنایا تاں اک بندے نے اطلاع دتی کی جس گمّ ہوئی لڑکی دا ذکر ہے اس خط وچ اوہ وی  ماتمپرسی کرن آئی ہوئی ہے میانوالی توں ۔ اس نوں بلا کے پچھیا گیا تاں اسنے دسیا کی اسدا اصلی نام ستیا ہے ۔ ونڈ ویلے اوہ اپنے ماں – باپ توں وچھڑّ گئی سی اتے ہن اسدا نام دلثاد ہے ۔”

ماں دیاں اکھاں اجے وی سکیاں سن پت دارجی دی آواز فور توں رنھی گئی سی ۔ “واہگورو دا ناں لیا اتے اسے دن پھر توں روانہ ہو گئے ۔

دلثاد اتھے ہی ملی ، افضل چاچا جی دے گھر ۔ لو جی ، اوہنوں تاں سبھ چیتے سی ۔ پت اپنا گھر چیتے نہیں سی اسیں پچھیا کہ اوہ گواچی کویں ؟ وچھڑی کویں ساڈے کولوں ، تاں بولی –” میں تر ترکے تھکّ گئی ساں ۔ مینوں بہت نیند آ رہی سی ۔ میں اوہدے پچھے جا کے سوں ساں ۔ جدوں جاگ کھلی تاں کوئی وی نہیں سی ۔ سارا دن لبھکے  پھر اتھے ای جا کے سوں جاندی  ساں  ۔ تنّ دناں پچھوں اس گھر والے آئے تاں مینوں جگایا ۔ میاں – بیوی سن ۔ اوہناں  نے مینوں اتھے ہی رکھ لیا کہ شاید کوئی لبھدا – لبھاؤندا ہویا آ جائے ، پر کوئی آیا ہی نہیں ۔ اوہناں دے گھر وچ نوکرانی وانگ رہن لگی ۔ کھانا کپڑا ملدا رہا — بہت چنگی طرحاں رکھیا اوہناں نے مینوں – پھر بہت سالاں بعد ، شاید اٹھ نوں سالاں بعد مالک نے میرے نال نکاح پڑھاکے اپنی بیگم بنا لیا ۔ اﷲ دے فضل نال دو بیٹے ہن ۔ اک پاکستان دے ایئرفورس وچ ہے ، دوسرا کراچی وچ چنگے عہدے اتے نوکری کر رہا ہے ۔”

لیکھکاں نوں کجھ عجیب قسم دے سوالاں دی عادت ہندی ہے ۔ سو میں وی کیتا جسدی کہ کوئی ضرورت نہیں سی —

” اوہ حیران نہ ہوئی تہانوں ویکھ کے ؟ جاں مل کے ؟ روئی نہ ؟ “

” نہی – حیران تاں ہوئی ، پر خاص اثر نہ ہویا اس اتے ۔” دار جی نے کیہا —

” بلکے جد وی سوچدا ہاں اس بارے تاں ہے کی ساڈیاں گلاں سن سنکے اوہ گھڑی گھڑی انج مسکا پیندی سی جویں اسیں کوئی کہانی سناؤن آئے ہوئیے ۔ اوہنوں لگا ای نہ کہ اسیں اوہدے ماں – باپ ہاں ۔”

” تے سمپورن، اوہدے نال نہیں سی ؟”

” نہیں ، اس تے اس نوں یاد وی نہیں سی ۔”

ماں نے پھر اوہی کیہا جو اوہ گلاں دے درمیان پہلاں وی دو تنّ وار کہہ چکی سی ۔

” پنی ( سمپورن ) توں منّ کیوں نہیں جاندا ۔ کیوں لکوندا ایں ساڈے کولوں ! اپنا ناں وی لکایا ہویا اے توں تاں ۔ جویں ستیا دلثاد ہو گئی ، تینوں وی کسے نے گلزار بنا دتا ہوئےگا ۔ “

کجھ چر چپّ رہی کے پھر بولی ،

” گلزار کس نے نام دتا تینوں ؟ اصلی نہ تاں تیرا سمپورن  سنگھ ہے ۔ “

میں دارجی توں پچھیا —

” میری خبر کویں ملی تہانوں جاں خیال آیا کہ میں تہاڈا بیٹا ہاں ۔”

” گلّ ایہہ ہے پتر  کہ واہگورو دی کرنی –دھی تیہہ پینتی سالاں بعد مل گئی تاں امید بجھّ گئی کہ واہگورو شاید پتر نال وی ملا دیوے ۔ اقبال نے اک دن تیرا انٹرویو پڑھیا کسے پرچے وچ اتے دسیا کہ تیرا اصلی ناں سمپورن سنگھ ہے اتے تیری پیدائش وی اسے پاسے دی ہے پاکستان دی ،تاں اس نے کھوج شروع کے دتی ۔ ہاں میں ایہہ نہیں دسیا کہ اقبال دا ناں  افضال چاچے نے ہی رکھیا سی ۔ “

ماں نے کیہا ، ” کاکا توں جتھے مرضی ہے رہِ ! توں مسلمان ہو گیا ایں تاں وی کوئی گلّ نہیں ، پر منّ تاں جا کہ توں ہی میرا پتر ایں ، پنیں ۔”

میں اپنے خاندان دا سارا ویروا دے کے ، اک واری پھر ہربھجن سنگھ جی نوں نراش کرکے واپس پرت آیا ۔

اس گلّ نوں وی ستّ اٹھ سال ہو گئے ۔

ہن سنّ 1993 ہے ۔

اینے سالاں بعد اقبال دی چٹھی اتے بھوگ دا کارڈ ملیا کہ سردار ہربھجن سنگھ جی پرلوک سدھار گئے ۔ ماں نے اکھوایا ہے کہ چھوٹے نوں ضرور پتہ دینا ۔

مینوں لگا جویں سچ مچ میرے دار جی گزر گئے ۔

ਬਟਵਾਰਾ

ਗੁਲਜ਼ਾਰ


ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੀ ਕਦੀ ਜ਼ਖਮੀ ਚੀਤੇ ਵਾਂਗ ਛਲਾਂਗਾ ਲਗਾਉਂਦੀ , ਥਾਂ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਖੂਨੀ ਪੰਜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਲਕੀਰ ਜੋੜਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਜੀਬ ਲਿਖਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
84 -85
ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਹਬ ਮੈਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੰਡ ਵਿਚ ਗਵਾਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭਰਾ ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਿਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੇਸਰ ਸਨ ਦੋ ਚਾਰ ਖ਼ਤ ਆਓਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਵੰਡ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਭੈਣ ਜਾਂ ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫਸਾਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ਿੱਦ ਉੱਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਵਾਚਾ ਹੋਇਆ ਭਰਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਾਂ ਜਦ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆ ਗਵਾਚ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕੀਂ ਮੇਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਲੈ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਮੇਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਏਨਾ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 1947 ਵਿਚ ਮੈਂ ਏਨਾ ਛੋਟਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਗਿਆਰਾ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਸੀ ਮੇਰੀ ਪਰ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਨਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਦ ਖ਼ਤ ਆਓਣੇ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ

ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬੀਤਿਆ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਬੰਬਈ ਦੀ ਇਕ ਫਿਲਮ – ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ , ਸਈ ਪਰਾਂਜਪੇ , ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ , ਕੋਈ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਹਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ , ਮੇਨੂੰ ਬੰਬਈ ਆਕੇ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਈ ਨੇ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਪਰ ਕੁਝ ਭੇਦ ਪੂਰਨ ਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮੇਨੂੰ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ –
ਵੰਡ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਕਿਥੇ ਸੈਂ ?”
ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ” ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ
ਕਿਓਂ “
ਐਵੇਂ ਈ ? “
ਸਈ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣਾ ਉਰਦੂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ , ਪਰ ਅੱਗੋਂ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪੁਛਿਆ –
ਤੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਤੇਰੇ ? “

ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸਨ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਂ ਕਿਓਂ ? “
ਕੁਝ ਚਿਰ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ , ਪਰ ਮੇਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਪੜਦਾ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ ਗੱਲ ਉੱਤੇ , ਕਿਓਂਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਆਖਿਰ ਉਹ ਫਟ ਪਈ
ਦੇਖੋ ਗੁਲਜ਼ਾਰ , ਇੰਜ ਹੈਂ ਕਿ ਮੇਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੀਦਾ ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਾਹਿਬ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਗਵਾਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ । “
ਇਹ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਸੀ
ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ , ਬੰਬਈ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਦਾਕਾਰ ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ —

ਮਿਸਿਜ਼ ਦੰਡਵਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੈ । “
ਮਿਸਿਜ਼ ਦੰਡਵਤੇ ਕੌਣ ? ” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ
ਐਕਸ ਫ਼ਾਇਨਾਂਸ ਮਨਿਸਟਰ ਆਫ਼ ਜਨਤਾ ਗਵਰਨਮੈਂਟ , ਮਿਸਟਰ ਮਧੂ ਦੰਡਵਤੇ ਦੀ ਪਤਨੀ । “
ਪਰ ਕਿਓਂ ? “
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਕਿਸ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਕਿਥੇ ਤੈਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰੇ ? “
ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਸਟਰ ਜਾਂ ਮਿਸਿਜ਼ ਮਧੂ ਦੰਡਵਤੇ ਨਾਲ ਕਦੀ ਮਿਲਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਮੇਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਘਰ ਹੋਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ
ਕਹਾਣੀ ਵਲ ਵਲੇਵੇਂ ਖਾ ਰਹੀ ਸੀ ਮੇਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਇਹ ਵੀ ਉਸੇ ਸਈ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਹੈ ਪਰ ਅਮੋਲ ਕਿਓਂਕਿ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈ ਵੀ ਚੰਗਾ ਅਦਾਕਾਰ , ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੇਨੂੰ ਕਾਰਣ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਉਂਝ ਮੇਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕਾਰਣ ਜਰੂਰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਏਗਾ

ਕੁਝ ਦਿਨਾ ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰੋਮਿਲਾ ਦੰਡਵਤੇ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੰਬਈ ਆ ਕੇ ਮੇਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਓਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਗਵਾਚਿਆ ਹੋਇਆ , ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਬੇਟਾਂ ਹਾਂ ਉਹ ਨਵੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ , ਇੰਨਾ ਯਾਦ ਹੈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ , ” ਮੈਂ ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ , ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਉਤਸਵ ਵਿਚ ਦਸ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਹੋਵਾਂਗਾ , ਉਦੋਂ ਮਿਲ ਲਵਾਂਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਨਾ ਭੇਜਣਾ । ” ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੈਗੇ ਕੌਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਜਨਤਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਵਲ ਸਪਲਾਈ ਮਨਿਸਟਰ ਸਨ
ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਗਿਆ ਅਸ਼ੋਕਾ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ ਸਾਂ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਵਲੋਂ ਫੋਨ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਦ ਤਕ ਮੇਨੂੰ ਏਨਾ ਕੁ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਮੋਅਤਬਰ ਬਜੁਰਗ ਸਨ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਇਜ਼ੱਤ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ —

ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣੀ ਕਲ੍ਹ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਤਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੈ ਆਓਣਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ , ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦੌਲਤਖਾਨੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲਵਾਂਗਾ ।”
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਸਾਹਬ ਮੇਨੂੰ ਲੈਣ ਆਏ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬੇਟੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਸੀ
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਮੈਂ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਠਕੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ “ਪੈਰੀਂ ਪੈਣਾ ” ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ
ਇਹ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ ਪੁੱਤਰ !”

ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ” ਪੈਰੀਂ ਪੈਣਾ ” ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਰਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਬੇਟੇ , ਨੂਹਾਂ , ਬੱਚੇ , ਚੰਗਾ ਖਾਸਾ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਘਰ ਇਹ ਖੁਲ੍ਹਾਪਣ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ- ਸਹਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ
ਦੁਆ – ਸਲਾਮ ਅਤੇ ਹਾਲਚਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਗਿਆ , ਪੀਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਾਰਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕੀ ਮੇਨੂੰ ਕਿਥੇ ਗਵਾਇਆ ਸੀ
ਬੜੇ ਸਖ਼ਤ ਦੰਗੇ ਹੋਏ ਜੀ , ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਹੀ ਅੱਗ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਝੁਲਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖਬਰਾਂ , ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਟਿਕੇ ਹੀ ਰਹੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸੀ ਸਾਰੇ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕੀ ਉਸਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਕੁਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਕੁੰਡਾ ਵੀ ਖੜਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਕੂਲੇ , ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅਯਾਜ਼ ਨਾਮ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਿਛੋਂ ਆਓਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫਲੇ ਸਾਡੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਉਠਦਾ ਸੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੰਬ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਆ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਧੀ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੇ
ਇਕ ਦਿਨ ਦੁਹਾਈਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਾਫਲਾ ਲੰਘਿਆ ਕੀ ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਕੋਠੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੀਤੀ ਸਾਡੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾਰਾ ਕਸਬਾ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਲਗਦਾ ਸੀ ਉਹੀਓ ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਹੈ , ਸਵੇਰੇ ਪਰਲੋ ਆਓਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਸਾਡੇ ਵੀ ਪੈਰ ਉਖੜ ਗਏ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਓਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬੱਸ ਇਹੋ ਆਖਰੀ ਕਾਫ਼ਲਾ ਹੈ , ਹੁਣ ਨਿਕਲ ਚੱਲੀਏ , ਪਿਛੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਉਪਕਾਰੀ , ਆਪਣੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਨਾਲ ਦਗਾ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਆਏ
ਉਹ ਰੋਜ਼ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ —
ਮੇਰੀ ਹਵੇਲੀ ਚ ਆ ਜਾਓ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੋ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਘਰ ਨੂੰ ਜੰਦਰਾ ਮਾਰ ਦਿਓ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਏਗਾ ।” ਪਰ ਅਸੀਂ ਝੂਠਮੂਠ ਦਾ ਹੌਸਲਾਂ ਵਿਖਾਓਂਦੇ ਰਹੇ ਅਦਰੋਂ ਡਰਦੇ ਸਾਂ ਸਚ ਦੱਸਾਂ ਕਾਕਾ ਸੰਪੂਰਣ , ਇਮਾਨ ਹਿਲ ਗਏ ਸਨ , ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਗਈਆਂ ਸਨ ਸਾਰੇ ਕਾਫਲੇ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਸਨ ਸੁਨਣਚ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ੍ਹ ਜਾਓ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਫੌਜੀ ਮਦਦ ਮਿਲ ਜਾਏਗੀ

ਘਰ ਉਵੇਂ ਦੇ ਉਵੇਂ ਖੁਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਆਏ ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਏ ਕਿ ਦਿਲ ਚੋਂ ਵਾਜ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਵਤਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਹੁਣ ਕੂਚ ਕਰ ਜਾਓ ਦੋ ਵੱਡੇ ਮੁੰਡੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਅੱਠਾਂ – ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੂੰ ਦੋ ਦਿਨਾ ਦਾ ਸਫਰ ਸੀ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਤੱਕ , ਪੈਦਲ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਉਥੋਂ ਖਾਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਦੰਗੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਏ ਸਨ , ਹੋ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਦੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਆਓਂਦੇ ਸਨ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਕਾਫਲਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਈ ਪਾਸਿਓਂ ਲੋਕੀਂ ਆ ਆ ਕੇ ਜੁੜਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਢਾਰਸ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਦੂਸਰੇ ਬਦਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੰਹੁਚੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਛੁੱਟੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਬਦਹਵਾਸ ਹੋ ਕੇ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸਨ ਇਕ ਕੁਹਰਾਮ ਜਿਹਾ ਮੱਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਖਬਰ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਰਾਤ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਲਸ਼ਕਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਡਰ ਅਤੇ ਸਹਿਮ ਨਾਲ ਨਾਲ ਏਨੀ ਸੁੰਨ ਪੈਂਦੀ ਪਹਿਲੋਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖੀ ਰਾਤੋਂ ਰਾਤ ਸਾਰੇ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ ।”
ਦਾਰਜੀ ਕੁਝ ਚਿਰ ਵਾਸਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਮਾਂ ਚੁਪਚੁਪੀਤਿਆਂ ਟਿਕਟਿਕੀ ਲਾਈ ਮੇਨੂੰ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕੋਈ ਜ਼ਜਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦਾਰ ਜੀ ਬੜੇ ਸਹਿਜੇ ਜਿਹੇ ਬੋਲੇ —
ਬੱਸ ਉਸੇ ਰਾਤ ਉਸ ਕੂਚ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਸਾਥੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਪਤਾ ਈ ਲੱਗਾ ਕਿਵੇਂ ? ਪਤਾ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ …”
ਉਹ ਵਾਕ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਨੂਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਦਾਰਜੀ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਦੱਸਿਆ —
ਜੰਮੂ ਪਹੁੰਚਕੇ ਬਹੁਤ ਅਰਸਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ਇਕ ਇਕ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲੱਭਦੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਆਓਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਸਾਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਲੋਕੀਂ ਸਨ ਕਈ ਕਾਫਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰ ਗਏ , ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ ਉਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਏ ਉਥੋਂ ਦੇ ਕੋਂਪ ਵੀ ਖੋਜਦੇ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ , ਉਮੀਦ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ — ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ ਤਲਾਸ਼ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਬਚੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ
ਕੋਈ ਵੀਹ ਪੰਝੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਦ ਇਕ ਜਥਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਬੱਸ ਜੀਅ ਕਰ ਆਇਆ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਭਲੀ ਮਾਣਸ ਇਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਟੁੱਟਕੇ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਨਾਲੇ ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵੀ ਬੋਝ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਸਬੇ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਦਾ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਇਕ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਹਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ
ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਖਤ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਸਾਹਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਯਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਤੇ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਆਪਣੀ ਹਿਜਰਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਿਤੇ , ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ , ਸੱਤਿਆ ਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਦਾ ਸੋਚਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਅਯਾਜ਼ ਤਾਂ ਨਾ ਪਹਿਚਾਣ ਸਕੇ ਪਰ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਖ਼ਤ ਮੈਂ ਪੋਸਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ , ਸੋਚਿਆ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ ਵੀਹ ਪੰਝੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਹੈ , ਜੇਕਰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੇਗਾ ਤਾਂ ਚਾਚਾ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਜ਼ਰੂਰ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਗਾ ਬੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਜਾਵਾਂਗੇ , ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਬਰਾਂ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਹੁਣ ਕਿ ਫਾਇਦਾ ਕੀ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ?
ਇਕ ਢੂੰਘਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚਕੇ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੋਲੇ—
ਉਹ ਖ਼ਤ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਪੰਨ੍ਹੀ ਜੀ – ਮਨ ਮੰਨਿਆ ਈ ਨਾ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੁਝਿਆ , ਉਹ ਖ਼ਤ ਮੈਂ ਡਾਕ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਇਕ ਉਡੀਕ ਰਹੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ — ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੇਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ
ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਚਾਚੇ ਦਾ ?” ਮੈਂ ਚੌਂਕ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਅਯਾਜ਼ ਦਾ !” ਸਿਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿਲਾ ਕੇ ਬੋਲੇ , ” ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਤਾਂ ਉਸੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਸੀ ਫ਼ਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਚਾਚੇ ਦਾ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ
ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰੀ ਅਯਾਜ਼ ਹੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਯਾਜ਼ ਦਾ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਪੱਤਰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਕ ਕਮੀਜ਼ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਖ਼ਤ ਨਿਕਲਿਆ ਮਾਤਮਪੁਰਸੀ ਵਾਸਤੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹਕੇ ਸੁਣਾਇਆ ਤਾਂ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੇ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕੀ ਜਿਸ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਲੜਕੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਇਸ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਉਹ ਵੀ ਮਾਤਮਪੁਰਸੀ ਕਰਨ ਆਈ ਹੋਈ ਹੈ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕੀ ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਸੱਤਿਆ ਹੈ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਤੋਂ ਵਿਛੱੜ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਹੈ ।”
ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਪਤ ਦਾਰਜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫ਼ੋਰ ਤੋਂ ਰੁੰਨ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ । “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਉਥੇ ਹੀ ਮਿਲੀ , ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਲੌ ਜੀ , ਉਹਨੂੰ ਤਾਂ ਸਭ ਚੇਤੇ ਸੀ ਪਤ ਆਪਣਾ ਘਰ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗਵਾਚੀ ਕਿਵੇਂ ? ਵਿਛੜੀ ਕਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ , ਤਾਂ ਬੋਲੀ –” ਮੈਂ ਤੁਰ ਤੁਰਕੇ ਥੱਕ ਗਈ ਸਾਂ ਮੇਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਸੌਂ ਸਾਂ ਜਦੋਂ ਜਾਗ ਖੁੱਲੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੱਭਕੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਈ ਜਾ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਸਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਘਰ ਵਾਲੇ ਆਏ ਤਾਂ ਮੇਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਮੀਆਂ – ਬੀਵੀ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਰੱਖ ਲਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਲੱਭਦਾ – ਲਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਜਾਏ , ਪਰ ਕੋਈ ਆਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ ਖਾਣਾ ਕਪੜਾ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ — ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਨੂੰ – ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ , ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਠ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਾਲਕ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਪੜ੍ਹਾਕੇ ਆਪਣੀ ਬੇਗਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਦੋ ਬੇਟੇ ਹਨ ਇਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਏਅਰਫੋਰਸ ਵਿਚ ਹੈ , ਦੂਸਰਾ ਕਰਾਚੀ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ।”
ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸੋ ਮੈਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੀ ਕਿ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ —
ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ? ਜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ? ਰੋਈ ਨਾ ? “
ਨਹੀ – ਹੈਰਾਨ ਤਾਂ ਹੋਈ , ਪਰ ਖਾਸ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਉੱਤੇ ।” ਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ —
ਬਲਕੇ ਜਦ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਹੈ ਕੀ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਨ ਸੁਣਕੇ ਉਹ ਘੜੀ ਘੜੀ ਇੰਜ ਮੁਸਕਾ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਓਣ ਆਏ ਹੋਈਏ ਉਹਨੂੰ ਲੱਗਾ ਈ ਨਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹਦੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਹਾਂ ।”
ਤੇ ਸੰਪੂਰਣ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀ ਸੀ ?”
ਨਹੀਂ , ਉਸ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ।”
ਮਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਓਹੀ ਕਿਹਾ ਜੋ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਹਿ ਚੁੱਕੀ ਸੀ
ਪੁੰਨੀ ( ਸੰਪੂਰਣ ) ਤੂੰ ਮੰਨ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਕਿਓਂ ਲਕੋਂਦਾ ਏਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ! ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਵੀ ਲੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਏ ਤੂੰ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੱਤਿਆ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਹੋ ਗਈ , ਤੇਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏਗਾ । “
ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁੱਪ ਰਹੀ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲੀ ,
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਕਿਸ ਨੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇਨੂੰ ? ਅਸਲੀ ਨਾ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸੰਪੂਰਣ ਸਿੰਘ ਹੈ । “
ਮੈਂ ਦਾਰਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ —
ਮੇਰੀ ਖਬਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਂ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬੇਟਾ ਹਾਂ ।”
ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਪੁੱਤਰ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਰਨੀ –ਧੀ ਤੀਹ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲ ਗਈ ਤਾਂ ਉਮੀਦ ਬੱਝ ਗਈ ਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸ਼ਾਇਦ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਾ ਦੇਵੇ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇਰਾ ਇੰਟਰਵਿਯੂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਿਸੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੇਰਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਸੰਪੂਰਣ ਸਿੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹੈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ,ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਅਫ਼ਜ਼ਾਲ ਚਾਚੇ ਨੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ । “
ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ , ” ਕਾਕਾ ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਰਹਿ ! ਤੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਏਂ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ , ਪਰ ਮੰਨ ਤਾਂ ਜਾ ਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਏਂ , ਪੁੰਨੀਂ ।”
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ , ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਆਇਆ
ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਤ ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ
ਹੁਣ ਸੰਨ 1993 ਹੈ
ਏਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਦ ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦਾ ਕਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਮਾਂ ਨੇ ਅਖਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਦੇਣਾ
ਮੇਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸਚਮੁਚ ਮੇਰੇ ਦਾਰ ਜੀ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ

One Response to “بٹوارا ਬਟਵਾਰਾ on “بٹوارا ਬਟਵਾਰਾ”

  • ਜ਼ਿੰਦਗੀ … ਹਾਏ ….ਕਿੰਨਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਲਫਜ਼ ਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਜੀਣੀ ਪੈਂਦੀ ਆ ਓਦੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਏ …ਜਿਓਂ ਕੇ ਵੀ ਮਰਨਾਂ ਪੈਂਦਾ ਏ ਤੇ ….. ਮਰ ਕੇ ਵੀ ਜੀਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ .. ਮੁਢ ਕਦੀਮ ਤੋ ਇਨਸਾਨ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦੇ ਆਏ ਨੇ , ਤਾਕ਼ਤਵਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਾ ਏ ਤੇ ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿੰਦਾ ਏ … ਤੇ ਜੁਲਮਾਂ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਪਤਾ ਓਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਏ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾ ਨਹੀ , ਬਲਕਿ ਮਨਾਂ
    ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਏ .. 47 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਓਪਰੀ ਨਿਗਾਹ ਬਿਗਾਨਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਲੱਗ ਭਲੇ ਈ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਅਖੀਰ ਹੱਦ ਦੇ ਜਖ੍ਮ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਜਖ੍ਮ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨ ਤੇ ਏਸ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਏ ਓਹ ਸ਼ਾਇਦ ਈ ਕਦੀ ਮਿਟ ਸਕੇ .. ਮਿਟੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ?.. ਅਸੀਂ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਓਹਨਾ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀ ਆ ਸਕੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂ ਕਿਧਰੇ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ … ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜ ਕੇ ਵੀ ਹਾਲੇ ਤਕ ਚੈਨ ਨਹੀ ਆਇਆ … ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਛੜ ਗਿਆ ਪੀੜ ਓਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ … ਰਸੂਖ ਵਾਲੇ ਤਾ ਆ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਿਆ ਨੂੰ ਲਭ ਗਏ ….ਪਰ ਬਹੁਤ ਵਿਚਾਰੇ ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਵੀ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਹਾਲਾਂ ਤਕ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਭ ਰਹੇ ਨੇ … ਕਿੱਡੀ ਵੱਡੀ ਦੁਖ ਦੀ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਚ ਗਵਾਚੇ ਆਪਣਿਆ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਗੂਗਲ ਫੇਸ੍ਬੁਕਾਂ ਤੇ ਭਾਲਦੇ ਨੇ … ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਏਸ ਭਾਲ ਟੋਲ ਤੋ ਹਾਰ ਗਏ ਨੇ ਓਹ ਏਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਤਰਾਹ ਬਸ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਸਬਰ ਕਰ ਬੈਠੇ ਨੇ /

Hi, Stranger! Leave Your Comment...

Name (required)
Email (required)
Website
 
UA-19527671-1 http://www.sanjhapunjab.net